Ketabdar.org نشر کتابدار - مجله کتابدار
 
آموزش سواد اطلاعاتی: مفاهیم، روشها و برنامه ها  
نويسنده (گان) : دکتر مهری پریرخ  

چکيده :

نهادهای علمی و آموزشی با تمام توش و توان و سرمایه مادی و معنوی خود و نیز با استفاده از معلمان و اساتید و ابزارها و روشهای مختلف در حال انتقال مفاهیم علمی و آموزشی به دانش آموزان و دانشجویان و طالبان علم و اندیشه هستند و آنها را آماده زندگی در اجتماع و ساختن آینده می سازند. در جهانی که قدرت رقابت و بقا با دانش شهروندان آن سنجیده می شود اما، تغییرات علمی و فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی چنان شتاب گرفته اند که نهادهای علمی و آموزشی نمی توانند خود را با آن هماهنگ سازند و همه نیازهای افراد و سازمان ها را با آموزش دهندآنها پاسخ دهند. امروزه، نظام های آموزشی دنیا برای غلبه بر مشکلات فوق و تربیت نسلی که توانایی سازش با نیازهای جامعه دانش محور و کسب قدرت لازم را داشته باشند ،آموزش سواد اطلاعاتی را در دستور کار خود قرار دارنددادند و آن را ابزار بقا در این جهان متحول می دانند.، تا بدین ترتیب دانش آموزان و دانشجویان خود را با تغییرات علمی و آموزشی و نیازهای متغیر کاری آشنا سازند.
گرچه اکنون دیگر عبارت "سواد اطللاعاتی" عبارت بیگانه ای برای حرفه مندان نیست، ولی به نظر می رسد عملیاتی کردن این مفهوم به خصوص برای تدریس هنوز نیاز به فعالیتهای علمی زیادی دارد. هدف عمده این اثر هموار کردن این راه است.
این اثر به زبانی ساده درباره جنبه های گوناگون آموزش سواد اطلاعاتی است:
فصل اول درباره ارزش اطلاعات و اهمیت سواد اطلاعاتی، مفاهیم سواد اطلاعاتی و کاربردها، ضرورت آموزش آن و نقش کتابداران در توسعه سواد اطلاعاتی است.
روند شکل گیری و توسعه گسترده سواد اطلاعاتی در جهان، علل عدم موفقیت برخی از فعالیتهای آموزشی و موفقیت برخی دیگر، برخی از نهادها و دیدگاه های تأثیر گذار بر شکل گیری سواد اطلاعاتی، آموزش مهارتهای سواد اطلاعاتی به جای آموزش استفاده کننده، سیر تحول برنامه های آموزشی کتابخانه ها در ایران و آشنایی کتابخانه ها و کتابداران با مفاهیم سواد اطلاعاتی در فصل دوم مطرح می شود.
فصل سوم این کتاب به استانداردها و مهارتهای پیش نیاز سواد اطلاعاتی مانند آشنایی با سواد رایانه ای و فناوری اطلاعات، زبان انگلیسی و مهارتهای فکری مانند تفکر تحلیلی و انتقادی اختصاص دارد.
در فصل چهار به کاربرد نظریه های یادگیری در آموزش سواد اطلاعاتی، برنامه ریزی برای آموزش سواد اطلاعاتی و انواع برنامه ها، سنجش نیازها، سنجش مهارتهای پیش نیاز، زمان، مکان، تجهیزات و نیروی انسانی، هزینه ها، تبلیغات و ارزیابی پرداخته شده است.
گرچه مطالب در چهار فصل و در پیوند با یکدیگر آورده شده است، ولی طراحی فصلها به گونه ای صورت گرفته است که هر فصل به تنهایی نیز بتواند کاربرد لازم را داشته باشد.
در ادامه فهرست مندرجات و فصل اول کتاب را مي خوانيد.

کليد واژه ها :سواد اطلاعاتي؛ آموزش؛ کتابداران

متن مقاله :

پیش گفتار
در سالهاي اخير، تحولات شگرفي در همه جنبه هاي زندگي انسانها، از جمله در حوزه اطلاعات و ارتباطات رخ داده است. توليد، انتقال، توزيع، تبديل و كاربرد اطلاعات به مدد فناوري هاي نوین افزايش فوق العاده اي يافته است. اين پدیده مثبت و قابل تأمل است، اما بسياري از مردم برای يافتن و دسترسي به اطلاعات مناسب با مشكل بزرگي مواجه شده اند. حرفه كتابداري و اطلاع رساني، كه همواره در ايجاد راههاي مؤثر دسترسي به اطلاعات نقش اساسي داشته است، در رفع اين مشكل نيز پيشاهنگ بوده است. درباره علت تألیف این کتاب و محتوا و اعتبار و ساختار آن مطالبی را در ادامه می خوانید.
پيشينه اين حرفه در دو قرن اخير حكايت از آن دارد كه كتابداران، به موازات وظيفه گردآوري و سازماندهي اطلاعات، به آموزش استفاده كنندگان كتابخانه و منابع اطلاعاتي نیز توجه نموده اند. يكي از زمينه هاي مورد توجه در آموزش استفاده كنندگان باید "آموزش چگونه آموزش دادن" به کتابداران، یعنی مدرسان این امر باشد. در چند دهه اخير به آموزش كتابداران براي آموزش كاربران توجه خاصي شده است. اين توجه را مي توان در مقوله هايي چون برنامه هاي جديد درسي در دانشكده هاي كتابداري کشورهای غربی، آموزش ضمن خدمت كتابداران و طرحهاي پژوهشي بخوبي مشاهده كرد.
بازنگری نقش کتابداران در محیط اطلاعاتی جدید و نیز برنامه آموزشي كتابداري و اطلاع رساني در مقطع كارشناسي در ایران نشان داد که گنجانيدن درسي با عنوان "اصول و روش هاي آموزش سواد اطلاعاتي" بيش از پيش ضروری است. ارائه این درس در گروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد نیز با همین نگرش به تصویب رسید و از نیمسال تحصیلی 1382 برای اولین بار در ایران توسط نگارنده تدریس شد.

اعتبار محتوای کتاب
نگارنده، خود از طراحان اين درس مي باشد و سالهاي متمادي كلاسها و كارگاههاي آموزشی سواد اطلاعاتي را در دانشگاه فردوسي مشهد برای دانشجویان کارشناسی و کارشناسی ارشد، استادان و کتابداران برگزار و تدریس کرده است. همچنین، دو پژوهش در رابطه با سواد اطلاعاتی که با روش های پیمایشی و نیز تجربی انجام شد، پشتوانه فکری و علمی مناسبی برای تهیه این اثر بوجود آورد.
این کتاب ابتدا به صورت جزوه درسی به اولین گروه دانشجویان کتابداری و اطلاع رسانی، كه دو كلاس مجزا را تشكيل مي دادند، ارائه شد. سؤالها و بحثهای دانشجویان در کلاس، سمینارهای کلاسی، تمرینها، نتایج ارزیابی مربوط به میزان درک نظرات آنها نیز به تکمیل مطالب و افزایش کاربرد آن در تدريس کمک کرد. بر اساس اطلاعات بدست آمده، ويرايش دوم جزوه تهيه شد. اين نسخه به دانشجویان کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه امام رضا (ع)، كه درسي مشابهي را در نیمسال اول سال تحصیلی 1386-1385 داشتند ارائه شد و به آزمون گذاشته شد. به استناد نظر مدرس اين درس در آن دانشگاه، جزوه مفيد بوده و به خوبي مورد استفاده قرار گرفته است. بنابراين، ارزشمندی محتوای جزوه با چند روش و در دو نوبت سنجیده شد.
با توجه به روند فوق برای کنترل کیفیت و کارآیی این نوشته به نظر می رسد کتاب حاضر می تواند کتاب درسی مفیدی باشد. البته باید اضافه کرد که این کتاب همانند بسیاری از درسنامه های دیگر به تنهایی نمی تواند تمامی اطلاعات مورد نیاز دانشجویان را در این حوزه پوشش دهد. ولی می تواند به عنوان منبع اصلی، که رهنمودهایی برای محتوا و ساختار درس ارائه می دهد، از آن استفاده شود. مدرس باید با تغییرات علمی و فنی همگام باشد و منابع اطلاعاتی کمکی نیز به دانشجویان معرفی کند.

محتوی و ساختار ارائه
این کتاب حاوی جنبه های گوناگون آموزش سواد اطلاعاتی به کتابداران با زبانی ساده است. و از چند دیدگاه می تواند مفید واقع شود: شناخت راه ها و روشهای آموزش مهارتهای اطلاع یابی، چگونگی ارزیابی و استفاده از اطلاعات، رعایت مسائل اخلاقی و اجتماعی مرتبط با دستیابی و استفاده از اطلاعات، و آگاهی از ویژگیهای مدرسان و آموزش دهندگان سواد اطلاعاتي.
کتاب جهار فصل دارد: در فصل اول، بحثهایی در مورد ارزش اطلاعات و اهمیت سواد اطلاعاتی مطرح می شود. در این فصل می توان به مفاهیم سواد اطلاعاتی، کاربردها، ضرورت آموزش آن و نقش کتابداران در توسعه سواد اطلاعاتی پی برد. فصل دوم این کتاب به تاریخچه سواد اطلاعاتی اختصاص دارد. در این فصل می توان به روند شکل گیری و گسترش سواد اطلاعاتی در جهان پی برد. این بحث از قرن نوزدهم آغاز شد و به زمان حاضر ختم می شود. علل عدم موفقیت برخی از فعالیتهای آموزشی كتابخانه ها و موفقیت برخی دیگر تحلیل می شود. برخی از نهادها و دیدگاه های تأثیر گذار بر شکل گیری سواد اطلاعاتی و گذار فعالیتهای آموزشی کتابخانه ها از آموزش استفاده کننده به آموزش مهارتهای سواد اطلاعاتی دنبال می شود. همچنین، سیر تحول برنامه های آموزشی کتابخانه ها در ایران و عملکردهایی که در آشنا کردن کتابخانه ها و کتابداران با مفاهیم سواد اطلاعاتی تأثیر گذار بوده است، به صورت مختصر مورد بررسی قرار می گیرد.
فصل سوم، به استانداردها و مهارتهای پیش نیاز سواد اطلاعاتی اختصاص دارد. در این مورد گرچه به استانداردهای برخی از کشورها اشاره شده است، ولی بر استانداردهای انجمن کتابخانه های دانشکده ای و تحقیقاتی (که از این به بعد به اختصار به نام استانداردهای ACRL از آنها یاد خواهد شد) تاکید شده است. ترجمه کامل این استانداردها در این فصل آمده است. پیچیدگی برخی از مهارتها و شاخصهای استانداردهایACRL مشکلاتی را در تدریس آنها برای مدرسان جوان ممکن است به وجود آورد. به همین دلیل توضیحاتی برای چگونگی کاربرد این استانداردها در آموزش پس از ترجمه آن ارائه شده است. تلاش شده است تا از مثالهای ملموس استفاده شود و روشهای تدریس مربوط به هر مهارت مورد توجه قرار گیرد. مهارتهای پیش نیاز سواد اطلاعاتی، یعنی آشنایی با سواد رایانه ای و فناوری اطلاعات، زبان انگلیسی و مهارتهای فکری مانند تفکر تحلیلی و انتقادی از بحثهای پايانی فصل سوم است.
فصل چهارم، به کاربرد نظریه های یادگیری در آموزش سواد اطلاعاتی توجه دارد. در این مورد نظریه های رفتاری، شناختی و فراشناختی و کاربرد آنها در تدریس مورد بحث قرار می گیرد. همچنین، برنامه ریزی برای آموزش سواد اطلاعاتی و انواع برنامه ها به صورت مفصل در این فصل بحث می شود. از دیگر مباحث فصل چهار، سنجش نیازها، سنجش مهارتهای پیش نیاز، زمان، مکان، تجهیزات و نیروی انسانی مورد نیاز است. از دیگر عناصر مورد توجه برنامه ریزی، شرایط زمانی، مکانی، تجهیزات، هزینه ها، تبلیغات و ارزیابی است. در مورد این عناصر نیز در فصل چهار رهنمودهایی ارائه شد.
آموزش سواد اطلاعاتی یکی از مؤثرترین راهها برای نشان دادن ارزش حرفه کتابداری و اطلاع رسانی در فرایندهای مرتبط با توسعه است. اميد است اين کتاب مورد توجه و استفاده همكاران، دانشجويان و كتابداران قرار گيرد. با وجود دقت نظر در تهیه محتوا و ساختار مطالب، به طور مسلم این نوشته، عاری از خطا نیست. نگارنده از خوانندگان انديشمند تقاضا دارد ديدگاههاي انتقادي و اصلاحي خود را برای اصلاح یا تکمیل مطالب ارائه کنند تا در تهيه ويرايشهاي آينده از آن استفاده شود. اعتقاد دارم که با همیاری و اشتراک اندیشه و تجارب می توان اطلاعات و راهبردهای ارزنده ای ارائه نمود که شایسته کتابداران، بعنوان مدرسان سواد اطلاعاتی و دانشجویان باشد.

فهرست مندرجات
پیش گفتار 2
اعتبار محتوای کتاب 3
محتوی و ساختار ارائه 3

فصل اول 12
سواد اطلاعاتی: مفهوم و ضرورت آن 12
مقدمه: نگاهی به برخی تحولات در جهان امروز 12
اطلاعات و واقعیتهای پیرامون آن 13
ارزش اطلاعات در آموزش و پژوهش 14
سواد اطلاعاتی چیست، چه کاربردهایی دارد و چه کسانی به آن نیاز دارند؟ 15
تعاریف سواد اطلاعاتی 15
نگاهی به هدفها و کاربردهای سواد اطلاعاتی 21
سواد اطلاعاتی براي چه كساني؟ 23
چرا آموزش سواد اطلاعاتی؟ 24
نقش کتابداران در توسعه سواد اطلاعاتی 25

فصل دوم 44
تاریخچه سواد اطلاعاتی و آموزش کاربران در کتابخانه ها 44
مقدمه: ارزش مطالعه تاریخی 44
سير تحول آموزش استفاده كننده و سواد اطلاعاتي در خارج از ايران 44
مروری بر سیر تحول آموزش سواد اطلاعاتی 44
سير تحول آموزش استفاده كننده و سواد اطلاعاتي در ايران 54
واژه شناسی سواد اطلاعاتي 58

فصل سوم 59
الگوها و استانداردها و الزامات سواد اطلاعاتی 59
مقدمه: استاندارد به منزله زبان و الگوی مشترک 59
استاندارد انجمن کتابداران آمریکا 60
استاندارد یک 61
استاندارد دوم 63
استاندارد سوم 65
استاندارد چهارم 68
شاخصهای عملکردی 68
قابليتهاي مورد انتظار 68
قابليتهاي مورد انتظار 68
استاندارد شماره پنج 68
قابليتهاي مورد انتظار 69
قابليتهاي مورد انتظار 69
قابليتهاي مورد انتظار 70
استانداردهای استرالیا و نیوزلند برای سواد اطلاعاتی 70
استاندارد سواد اطلاعاتی برای ایران 73
ملاحظاتی در زمینه کاربرد استانداردها در آموزش سواد اطلاعاتی 76
استاندارد 1 77
استاندارد 2-1: 80
استاندارد 2-1: 81
استاندارد 4-1: 82
استاندارد 2 83
استاندارد 1-2: 83
استاندارد 2-2: 83
استاندارد 3-2: 84
استاندارد 4-2: 85
استاندارد 5-2: 86
استاندارد 3 87
استاندارد 1-3. 87
استاندارد 2-3. 88
استاندارد 3-3. 89
استاندارد 4-3. 89
استاندارد 5-3. 90
استاندارد6-3. 90
استاندارد 7-3. 91
استاندارد 4. 91
استاندارد 2-4. 92
استاندارد 5 93
استاندارد 1-5. 93
استاندارد 2-5. 94
استاندارد 3-5. 94
مهارتهای پیش نیاز برای فراگیری سواد اطلاعاتی 103
آشنایی با سواد رایانه ای و فناوری اطلاعات 104
مهارت تفکر تحلیلی و انتقادی 105
تفکر انتقادی 106
تفكر تحليلي 106
آشنایی و توانایی استفاده از زبان انگلیسی 110

فصل چهارم 112
مبانی یادگیری و آموزش سواد اطلاعاتي 112
مقدمه: مبانی به منزله چارچوب نظری 112
رفتارگرایان: 113
کاربرد نظریه های رفتارگرایان در آموزش 113
رابطه گرایان 114
کاربرد نظریه رابطه گرایان در آموزش 116
یادگیری شناختی 116
کاربرد نظریه یادگیری شناختی در آموزش 117
نظریه فراشناختی 118
کاربرد نظریه فراشناختی در آموزش 119
برنامه ریزی برای آموزش سواد اطلاعاتی 121
الف. سنجش نیازهای کاربران 121
1. پیشینه موضوعی کاربران 121
2. مفاهیم مورد نیاز برای یادگیری 121
3. سنجش مهارتهای پیش نیاز 122
4. زمان برگزاری برنامه ها 123
ب. مراحل برنامه ريزي 124
1. تعيين هدف براي برنامه های آموزشی 124
2. تعيين نیروی انسانی برای اجرای برنامه ها 125
I. مدرس: 125
مدرسان سطح مقدماتی: 125
مدرسان سطح میانی: 125
مدرسان سطح عالی: 126
II. گروه پشتیبان 126
3. تعيين امکانات و تسهیلات 127
ج. انواع برنامه ها 127
1. برنامه های انفرادی 127
2. برنامه های گروهی 129
II. کلاسها یا کارگاه های آموزشی رسمي 129
چرا به انواع برنامه ها و انواع شیوه ها در تدریس نیاز داریم؟ 131
تفاوتهای فردی 131
1. نیازهای اطلاعاتی متفاوت 131
2. شرایط مکانی 132
هزینه برنامه ها 133
كاربرد فناوري در آموزش 136
طراحی و تولید منابع آموزشی 137
زیبایی 137
ساختار 137
سبک نگارش 137
تبلیغات و آگاهی رسانی 138
همکاری بین مدرسان و کتابداران آموزش دهنده 139
ارزیابی برنامه های سواد اطلاعاتی 140
جامعه مورد توجه در ارزیابی 141
شیوه های ارزیابی 141
مشاهده: 142
مصاحبه: 142
پرسش نامه. 142
تحلیل محتوا. 143
کتابسنجی. 143
جمع بندی 145

پیوست1 147
کتابشناسی سواد اطلاعاتی 147

پیوست 2 148
برخی سایتهای مهم در زمینه سواد اطلاعاتی و 148
برخي از استانداردها و راهنماهاي سواد اطلاعاتي 148
استانداردها و راهنماهای کتابخانه ها (شامل استانداردهای سواد اطلاعاتی و ترجمه های موجود) 148
استاندارد سواد اطلاعاتی برای آموزش عالی 148
استاندارد جامعه کتابخانه های دانشکده ای، ملی و دانشگاهی در انگلیس 148
استانداردهای سواد اطلاعاتی برای دانش آموزان تدوین شده برای کتابخانه های آموزشگاهی توسط انجمن کتابداران آموزشگاهی آلاسکا 148
استانداردهای سواد اطلاعاتی، تهیه شده توسط موسسه استرالیایی و نیوزلندی برای سواد اطلاعاتی 148
استاندارد سواد اطلاعاتي براي دانش آموزان، تهيه شده توسط انجمن آمريكايي كتابداران مدارس 149
موسسه، انجمن، مجمع ها و كارگروه هاي سواد اطلاعاتي 149
کار گروه سواد اطلاعاتی در جامعه کتابخانه های دانشکده ای، ملی و دانشگاهی در انگلیس 149
سایتهای مناسب برای سواد اطلاعاتی 149
راهنماي منابع موجود در اينترنت در مورد سواد اطلاعاتي 150
سواد اطلاعاتی در اینترنت 150
برخی از سایتهای مهم در مورد سواد اطلاعاتی 150
برخی سایتهای مهم در زمینه آموزش سواد اطلاعاتی 150
پیوست 3 151
نمونه هایی از بروشورهای آموزشی از طريق سي دي همراه 151
منابع 152



فصل اول: سواد اطلاعاتی: مفهوم و ضرورت آن

مقدمه: نگاهی به برخی تحولات در جهان امروز
جهان همواره در حال تغییر و تحول بوده است اما تحولات عصر حاضر از سرعت و دامنه شگرفی برخوردار است. انسان امروز در طول زندگی خود، به مراتب بیش از نسلهای پیشین، تحولات را تجربه می کند. اختراعات و ابداعات کنونی چندین برابر آن است که در طول تاریخ بشری تا نیمه قرن بیستم رخ داده است. رشد کمی و کیفی دانشگاهها و مراکز پژوهشی، دستاوردهای گسترده علم و فناوری، اکتشافات نوین در همه عرصه ها، توسعه سریع شبکه های خبری و اطلاع رسانی، و نفوذ انواع مظاهر فناوری از قبیل رادیو، تلویزیون، چندرسانه ای ها، آنتن های ماهواره ای، رایانه، و سرانجام اینترنت اکنون یک امر عادی تلقی می شود.
خاستگاه بیشتر این تحولات، اقتصاد و رقابتهای اقتصادی و به تبع آن، تحول در نظامهای آموزشی می باشد. در عین حال، انرژی و درون مایه همه این فعالیتها، اطلاعات و دانش است. نگاهی کلی به آمارهای مربوط به رشد متقابل اقتصادی، آموزشی و اطلاعاتی نشان دهنده این دیدگاه است. با افزایش و تنوع فعالیتهای اقتصادی، میزان تولید و مصرف اطلاعات نیز افزون تر گشته است. به بیان دیگر، رابطه مستقیمی میان نظامهای آموزشی، اقتصادی و نظامهای اطلاعاتی وجود دارد. در حال حاضر، هزاران پایگاه اطلاعاتی تخصصی در دسترس متخصصان و پژوهشگران شاغل در موسسه های دانشگاهی و اقتصادی می باشد. افزون بر آن، اینترنت و شبکه وب به منزله یک محیط آرمانی در خدمت این موسسه ها است و بخش عمده فعالیتهای آنان از طریق اینترنت می باشد. نظامهای آموزشی، به ویژه نظام آموزش عالی مستلزم تولید، سازماندهی، انتقال و تبادل اطلاعات در محیط اینترنتی است.

اطلاعات و واقعیتهای پیرامون آن
اکنون دسترسی به اطلاعات و استفاده مؤثر از آن برای تمام قشرهای جامعه به منزله یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی و حرفه ای به شمار می رود. شعارهايي مانند "اطلاعات قدرت است" نه تنها اكنون بسيار بديهي به نظر مي رسد، بلكه بيشتر جوامع، اطلاعات را ماده اوليه توليد مي دانند و برآنند تا با فراهم ساختن شرايط مطلوب، تك تك انسانها را در رسيدن به دانش و تحقق زندگي بهتر ياري كنند. با وجود آشکار بودن ارزش اطلاعات و نقش آن در توسعه، هنوز در برخی جوامع به اين مهم پی نبرده اند و برای تولید، سازماندهی، اشاعه و دسترسی به آن اقدام لازم صورت نمی گیرد. این امر باعث شده تا فاصله اطلاعاتی (یا به اصطلاح امروز، شکاف دیجیتالی) عمیقی میان جوامع و حتی میان قشرهای مختلف یک کشور به وجود آید. اين شكاف به نوبه خود، ضد توسعه تلقی می شود و بحرانهای جدی را به وجود می آورد. این امر درست مانند شکاف سواد آموزی میان جوامع در قرن بیستم و نقش آن در پیشرفت یا عقب ماندگی کشورها بود. برخی از کشورها برای آموزش سواد در سطح ملی اقدام کردند و نتایج مثبت آن را در زندگی مشاهده نمودند، در حالی که سوادآموزی در برخی از کشورهای دیگر مهم تلقی نشد و در نتیجه پیشرفتی هم نداشت.
از سوی دیگر، همان گونه که پیش تر اشاره شد، محیط اطلاعاتی در مقایسه با قبل به طور قابل ملاحظه پیچیده شده است. نه تنها حجم فوق العاده اطلاعات در شکل های گوناگون، و نیز تعدد بسیار زیاد پایگاهها و نظامهای اطلاعاتی، بلکه عدم کنترل کیفیت اطلاعات، موجب بروز دشواریهای فراوان برای افراد شده است، به طوری که بخش عمده ای از جامعه، با وجود تلاش و صرف وقت فراوان، قادر نیستند به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی یابند. بدین ترتیب، نداشتن توان اطلاعاتی موجب از بین رفتن سرمایه ها شده، شکاف میان افراد و شکاف میان جوامع را افزایش می دهد و یک ضد ارزش محسوب می شود. برای پر کردن شکاف اطلاعاتی، فقط کافی نیست که به گردآوری منابع اطلاعاتی و فراهم ساختن دسترسی به آنها اقدام کنیم. مهم تر آن است که همه افراد به ویژه آنها که نقش اساسی در رشد جامعه دارند آموزش داده شوند تا بدانند که اطلاعات چیست، چه ارزشی در توسعه دارد، چگونه می توان آن را به دست آورد و به صورت مؤثر استفاده کرد. هر یک از افراد جامعه، در هر نظامی که فعالیت می کنند، اعم از صنعتی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی باید بیاموزند که اطلاعات، ماده اولیه فعالیتهایشان است. این امر در نظامهای آموزشی بیشتر قابل تشخیص است.

ارزش اطلاعات در آموزش و پژوهش
اگر اقتصاد را موتور حرکت توسعه بدانیم، آموزش و پژوهش بستر و هموار کننده مسیر حرکت به شمار می آید. آموزش، شرایط لازم برای حرکت در مسیر صحیح را فراهم می سازد. آنچه با آموزش اتفاق می افتد، در واقع، انتقال اطلاعات و دانش برای تربیت نیروی لازم برای توسعه می باشد. بنابراین، اطلاعات و دانش عنصر اصلی نظام آموزش و پژوهش محسوب می شوند.
منابع اطلاعاتي نه تنها برای آموزش دانش آموزان و دانشجويان استفاده مي شوند، بلكه براي برنامه ريزي آموزشي و آمادگی معلمان و استادان براي تدريس نيز به صورت گسترده به كار برده مي شود. تصور آن كه در امر آموزش، انتقال اطلاعات صورت نگيرد غير ممكن است. اين مسأله به ويژه در حوزه هايي كه روزآمد بودن اطلاعات امري بسيار مهم به شمار می آید (از قبيل علوم پزشكي، علوم كاربردي، كشاورزي، علوم رايانه و مانند آنها)، و حتي در حوزه هاي علوم انساني كه نظريه هاي جديد مطرح مي شود، حياتي است. بي دليل نيست كه هر چه آموزش در کشوری بیشتر مورد توجه باشد، كتابخانه هاي مدارس و دانشگاه ها نيز غني تر و مهم ترند. اطلاعات در واقع همچون خون در رگهاي نظام آموزشي و تغذيه كننده سلولها يا دانش پایه دانش آموزان، دانشجويان و استادان مي ماند. شعار "كتابخانه قلب دانشگاه است" به همين معنا است.
در عرصه فعاليتهاي پژوهشي نيز اطلاعات، عنصر اصلي به شمار مي رود: هر طرح پژوهشي در درجه نخست بايد به پژوهشهاي پيشين و يافته هاي آنها توجه كند. بنابراين، شناسايي و دسترسي به منابعي كه برای موضوع پژوهش انتشار يافته نه تنها از نخستين قدم هاي هر فعاليت پژوهشي محسوب مي شود، بلكه پژوهشگر تا پايان طرح خود (تهيه گزارش نهايي) همواره به اطلاعات و منابع دانش نياز دارد. رابطه مستقيم ميان حجم فعاليتهاي پژوهشي و كميت و كيفيت منابع اطلاعاتي در كتابخانه ها شاهدي است بر اين ادعا كه پژوهش به صورت جدي از يك سو وابسته به اطلاعات است و از سوي ديگر خود اطلاعات توليد مي كند . بر اساس آن چه گفته شد، اكنون به روشني مي توان دريافت كه توانايي شناسايي منابع اطلاعاتي و استفاده بهينه از آنها تا چه حد در آموزش، پژوهش و تولید دانش جدید نقش دارد.
سواد اطلاعاتی چیست، چه کاربردهایی دارد و چه کسانی به آن نیاز دارند؟
در مقايسه با سواد خواندن و نوشتن، يعني توانايي فهم پيام مكتوب و انتقال پيام به صورت مكتوب، سواد اطلاعاتي يعني توانايي دسترسي و استفاده از اطلاعات به هر شكل و در هر قالب (اعم از چاپي يا الكترونيكي). سواد اطلاعاتي ابزار ارتباط با دنيا در عصر حاضر است، دنيايي كه اطلاعات عنصر اوليه همه فعاليتهاي بشري و عامل راهبردي در رقابتهاي اقتصادي، سياسي و غيره است. بر اساس یک تعریف، سواد اطلاعاتی یکی از پنج مهارت اساسی مورد انتظار از کارکنان در محیط های کاری می باشد .
از دیدگاه انجمن کتابداران آمریکا، سواد اطلاعاتی تنها مختص یک قشر خاص نیست بلکه همه رشته ها و نظامهای آموزشی در هر سطحی به آن نیاز دارند . همچنین، کسب سواد اطلاعاتی به زمان خاصی محدود نمی شود، بلکه همیشگی است و به همین دلیل مبنای یادگیری مادام العمر به شمار می آید.

تعاریف سواد اطلاعاتی
تاكنون تعريفهاي گوناگوني از سواد اطلاعاتي ارائه شده است، اما فصل مشترك تمام آنها توانايي شناسايي درست منابع اطلاعاتي، توانايي دسترسي به آنها، و توانايي استفاده هدفمند از آنها مي باشد. بيشتر تعريفهاي مربوط به سواد اطلاعاتي نيز از سوي انجمنهای کتابداری و اطلاع رسانی و شاخه های تخصصی آنها یا كتابداراني ارائه شده كه خود دست اندر كار آموزش آن بوده اند. در تعریفهای ارائه شده از سواد اطلاعاتي برخی به عناصر رفتاری و برخی دیگر به عناصر شناختی یا مجموعه ای از این عناصر پرداخته اند. یکی از نخستین و ساده ترین تعریفها توسط کوستا (Costa 1985) ارائه شده است:
سواد اطلاعاتی توانایی دستیابی، ارزیابی، و استفاده از اطلاعات از انواع گوناگون منابع است
این تعریف جامعیت لازم را ندارد و بیشتر بر مهارتهای رفتاری و کاربردی تأکید دارد. همان طور که اشاره شد، از آن جا که سواد اطلاعاتی به شناخت و سپس مهارتها توجه دارد، در اینجا آن گونه از تعریفها بررسی و تحلیل می شوند که به هر دو این عناصر توجه کرده باشند. در دو تعریف زیر از سواد اطلاعاتی، دو عنصر شناخت و مهارت مورد توجه می باشد:

قدرت دسترسي به اطلاعات با ارزش، آگاهي از چگونگي سازماندهي دانش واطلاعات و روشهاي مختلف جستجو و توان تشخيص مؤثرترين اطلاعاتي كه براي حل مشكلات و تصميم گيريها لازم باشد (نوروزی 1383)

مجموعه مهارتهاي جستجو، بازيابي و تحليل اطلاعات، تشخيص اطلاعات معتبر و توان استفاده از اطلاعات در حل مسأله و در زمان استفاده از تفکر انتقادی (Doyle 1996 quoted in Grassian and Kaplowitz 2001)
افزون بر آن، در این تعریفها، پیامدهای مورد انتظار از سواد اطلاعاتی، یعنی رابطه آن با حل مشکل مشخص شده است. این امر، اهمیت اطلاعات در زندگی علمی و شخصی را بیشتر مشخص می سازد.
تعریف زیر ضمن اشاره بر ویژگیهای باسواد اطلاعاتی و تأکید بر ارزش سواد اطلاعاتی در حل مشکلات، دیدگاه وسیع تری را نیز مطرح می سازد، یعنی آن را مهارت و روند فکری برای یادگیری مادام العمر می داند.
سواد اطلاعاتي شامل شناخت نيازهاي اطلاعاتي خود، مهارت تشخيص، مکان یابي، سازماندهي، ارزيابي، و استفاده مؤثر از اطلاعات است كه فرد براي حل مسائل و مشكلاتش مورد استفاده قرار مي دهد . اين مهارتها پیشنیاز مشارکت موثر در جامعه اطلاعاتي و از جمله حقوق پایه افراد براي "فراگيري مادام العمر" به شمار مي آيد (Progue Declration 2003).
در جامعه اطلاعات مدار و متغیر کنونی هر لحظه دستگاهی جدید و نظریه ای نو و روشی متفاوت ابداع می گردد. برای یادگیری این نوآوریها نمی توان انتظار داشت که برای هر تغییر دوره آموزش مربوطه ارائه شود یا این که بتوان در دوره های آموزشی مادام العمر شرکت کرد. برای همخوانی فعالیتها و توانایی ها با این تغییرات، باید بتوان به صورت خود مدار به یادگیری پرداخت. بر اساس تعریف بالا، سواد اطلاعاتی امکان خودآموزی را فراهم می آورد و به عنوان پیش نیاز یادگیری مادام العمر بايد مورد توجه قرار گيرد.
در تعریف زیر، که انجمن کتابداران ایالات متحده (American Library 1989) ارائه نموده است، می توان به نقش سواد اطلاعاتی در ایجاد انگیزه و یادگیری مهارتهای فکری و رفتاری و نیز زندگی مستقل پی برد:
سواد اطلاعاتى وسيله ای ست براى توانمندى فردى. اين توانمندى در مهارت فرد در تحليل و اتخاذ تصميمات محققانه و يا استقلال او در جستجوى حقيقت ديده مى شود. سواد اطلاعاتى به فرد توانايى بحث مى بخشد. چنين فردى از جستجوى دانش لذت برده و به هيجان مى آيد. اين مهارت نه تنها افراد را براى فراگيرى مادام العمر آماده مى كند، بلكه موجب می شود آنها از موفقيت در تأمين نيازهاى اطلاعاتى لذت ببرند. به علاوه ثمر بخش بودن جستجويى كه اين افراد براى كسب اطلاعات انجام مى دهند تشويقى براى ادامه فراگيرى در سراسر زندگيشان خواهد بود.
در تعريفهاي ارائه شده، سواد اطلاعاتي به توانايي دسترسي و استفاده از طيف متنوعي از منابع برای ارضاء نیاز اطلاعاتی اشاره دارد. اما مانند معناي سواد كه فراتر از توانايي خواندن و نوشتن است، سواد اطلاعاتي نيز متضمن يافتن، ارزيابي، استفاده، و به تبع آن قرار دادن دانش در چرخه ارتباطات است. بنابراین، می توان به نقش سواد اطلاعاتی در کسب مجموعه اي از توانايي ها و در پاسخگویی به نیازها پی برد. انسان در فرایند دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن نیازمند است بداند چه اطلاعاتي، در چه زمانی، چه مکانی، برای چه هدفی و با چه روشی باید به دست آید و به کار رود. برای پاسخ به این چند "چه" فرد به مهارتهایی مانند تجزیه و تحلیل نیاز، شناخت منابع اطلاعاتی، توان جستجوی آنها، ارزیابی آنها، سازماندهی اطلاعات به دست آمده با هدف استفاده مؤثر از آنها نیاز دارد. در باره این مهارتها در فرایند یادگیری سواد اطلاعاتی بیشتر توضیح داده خواهد شد. لازم به یادآوری است که این مهارتها در درسهای مجموعه سازی، مرجع و سازماندهی تا حدود زیادی مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، انتظار می رود با این پیشینه فکری، کتابداران بتوانند در فراگیری روند فکری مهارتهای سواد اطلاعاتی موفق بوده، و به آموزش آن بپردازند.

نگاهی به هدفها و کاربردهای سواد اطلاعاتی
در تعریفهایی که در باره سواد اطلاعاتی ارائه شد، کاربردهای آن نیز به صورت آشکار و یا ضمنی بیان شده است. به طور کلی، سواد اطلاعاتی مهارتی است که برای بقا در عصر اطلاعات و فناوریهای اطلاعاتی لازم می باشد. در عین حال و از دیدگاهی کاربردی، این مهارت شامل مجموعه ای از مهارتهای مشخص تر است که موارد استفاده عینی دارد. دویل (Doyle 1992) این کاربردها را به صورت زیر مطرح می کند:

با سواد اطلاعاتی فردی است که می تواند:
درک کند که اطلاعات دقیق و کامل زیربنای تصمیم گیری هوشمندانه است،
نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد
بر اساس نیاز اطلاعاتی خود سئوالهایی را تدوین کند،
منابع بالقوه اطلاعات را شناسایی کند
راهبردهای موفقیت آمیزی برای جستجو تدوین کند
منابع اطلاعاتی را اعم از رایانه ای و غیره به دست آورد
اطلاعات را ارزیابی کند
اطلاعات را برای کاربردهای بعدی سازماندهی کند
اطلاعات جدید را در مجموعه دانش موجود خود ادغام نماید
از اطلاعات برای تفکر انتقادی و نیز تصمیم گیری استفاده کند.

انجمن کتابخانه های دانشکده ای و پژوهشی (ACRL) نيز قابلیتهای زیر را برای باسواد اطلاعاتی در نظر گرفته است:
میزان نیاز اطلاعاتی خود را تعیین کند
اطلاعات مورد نیاز را به صورت مؤثر و کارآمد به دست آورد
اطلاعات و منابع کسب آن را ارزیابی کند
اطلاعات گزیده شده را در مجموعه دانش خود ادغام کند
از اطلاعات به طور مؤثر برای انجام یک کار مشخص استفاده کند
مسائل اقتصادی، حقوقی، و اجتماعی مرتبط با کاربرد اطلاعات را درک کند و در دسترسی و استفاده از اطلاعات به مسائل اخلاقی و حقوقی آن توجه نماید.

همان طور که پیش تر اشاره شد، "یادگیری مادام العمر" و "یادگیری مستقل" از جمله کاربردهایی است که در بسیاری از متون برای سواد اطلاعاتی در نظر گرفته شده است. کمیته سواد اطلاعاتی انجمن کتابداران آمریکا، باسوادان اطلاعاتی را افرادی مستقل به شمار آورده است که آموخته اند "چگونه بیاموزند". آنها خود را برای فراگیری مادام العمر آماده کرده اند، زیرا همواره قادرند نیازهای اطلاعاتی خود را برای هر کار و هر تصمیم به سادگی شناسایی کنند" .
آن چه در مورد آموزش و آموختن سواد اطلاعاتی اهمیت دارد، آن است که این امر باید در بافت و بطن فعالیتهای حرفه ای و در فضایی کاربردی انجام شود. به همین دلیل برنامه های آموزش سواد اطلاعاتی در نظام آموزش ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی و نیز در فعالیتهای حرفه ای ادغام می شود تا هم در ذهن افراد نهادینه گردد و نیز در جریان فعالیتهای روزمره عینیت و معنا یابد. خلاصه کلام آن که آموزش سواد اطلاعاتی باید به نیازهای عینی و کاربردی همه بخشهای جامعه پاسخ گوید.

سواد اطلاعاتی براي چه كساني؟
با توجه به آن چه گفته شد، همه به فراگیری سواد اطلاعاتی نیازمندند زیرا با توجه به تحولات سریع محیط اطلاعاتی، نیاز به دانستن برخی مهارتها ضروری است. چنان چه بپذيريم كه تك تك افراد جامعه در رشد و سعادت آن نقش دارند، بنابراين مي توان استدلال كرد كه براي آن كه هر يك از اعضاي جامعه بتواند از اطلاعات در زندگی حرفه ای و شخصی خود بهره مند شود، كسب سواد اطلاعاتي يك نياز اساسي براي همه است. نگاهي به برنامه ها و فعاليتهاي آموزش سواد اطلاعاتي در كشورهاي پيشرفته حكايت از آن دارد كه تمامي انواع كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتي (از كتابخانه هاي عمومي گرفته تا مراكز اطلاع رساني تخصصي) تقویت سواد اطلاعاتی در جامعه تحت پوشش خود را یکی از اهداف خود قرار داده اند.
در کشورهای پیشرفته، مدارس و کتابخانه های مدارس، کتابخانه های عمومی، کتابخانه های تخصصی و کتابخانه های دانشگاهی به برنامه ریزی و اجرای برنامه های سواد اطلاعاتی توجه خاصی دارند. این امر در کتابخانه های دانشگاهی بیشتر نهادینه شده است. دانشجویان دوره کارشناسی، به ویژه دانشجویان تازه وارد مهم ترین گروه نیازمند آموزش مهارتهای سواد اطلاعاتی هستند. به همین دلیل کتابخانه های دانشگاهی برنامه های مفصلی برای این گروه تدارک دیده اند و آنها را اجرا می کنند. دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز به دلیل نیاز بیشتر و جدی تر به اطلاعات، تحت پوشش برنامه های آموزش سواد اطلاعاتی قرار می گیرند. اعضای هیأت علمی با توجه به لزوم روزآمدسازی اطلاعات خود و درگیر بودن در آموزش و پژوهش، از نیازمندان جدی و دائم اطلاعات به شمار می آیند و به همین دلیل مورد توجه برنامه های توسعه سواد اطلاعاتی می باشند. در ایران این امر در چند سال اخیر در دانشگاه ها مورد توجه بوده است و به علت این که دوره های تحصیلات تکمیلی بیشتر پژوهش گرا هستند، این دانشجویان بیشتر از دانشجویان کارشناسی هدف برنامه های سواد اطلاعاتی در دانشگاه های ایران بوده اند. در این مورد به صورت مختصر در بخش تاریخچه سواد اطلاعاتی بحث خواهد شد. از جمله دلایلی که در کتابخانه های دانشگاهی بیش از سایر کتابخانه ها به آموزش سواد اطلاعاتی توجه شده است، پیوند آموخته های سواد اطلاعاتی با نیازهای درسی دانشجویان است. این پیوند به درک بیشتر محتوا، ساختار و نیازهای درسی کمک می کند.

چرا آموزش سواد اطلاعاتی؟
آموزش همواره يكي از بهترين راه ها براي همگامي با تحولات و توانمندسازي افراد بوده است. در ابتداي كتاب گفته شد كه جامعه امروز شاهد تحولات شگرفي در همه عرصه هاي زندگي است. نيز اشاره شد كه رقابتهاي تنگاتنگ ميان كشورها و حتي ميان افراد یک كشور، باعث شده تا افراد همواره ناچار باشند اطلاعات خود را روزآمد نگه دارند. از سوي ديگر محيط اطلاعاتي نيز همواره شاهد تحولات سريع و گسترده است، به شكلي كه هر از چندگاه منابع جديدتر يا پايگاههاي پيشرفته تري در دسترس جامعه قرار مي گيرد. براي اطلاع از اين تحولها و همگامي با آنها، بايد به كسب توانايي لازم پرداخت. از آنجا كه تك تك افراد به دليل مشكلات مختلف (نداشتن انگيزه، وقت، عدم اطلاع از شيوه مناسب در یادگیری، عدم اطلاع از مهارتها و دانش مورد نیاز و ...) قادر نيستند خود به كسب اين توانايي يعني آموزش خود بپردازند، اين وظيفه به نهادهايي واگذار شده است كه دانش، تجربه و امكانات لازم براي آن را در اختيار دارند. از طرف دیگر بر اساس بحثهای انجام شده، سواد اطلاعاتی مجموعه ای از مهارتهای شناختی و کاربردی است، سواد اطلاعاتی کسب دانش در مورد فرایند یادگیری و فلسفه ای برای تفکر است. بنابراین مانند هر علم و مهارت دیگری باید آموزش داده شود.
آموزش سواد اطلاعاتي مهم ترين راه براي انتقال مهارت لازم در استفاده از اطلاعات و توانمندسازی افراد جامعه برای زندگی در جامعه اطلاعاتی است. آموزش از آن جهت داراي اهميت است كه بر اساس هدفهاي از پيش تعيين شده، برنامه مدون و شيوه مناسب انجام مي گيرد و در مقایسه با شيوه آزمون و خطا، كه برخي افراد براي كسب تجربه استفاده مي كنند، بسيار اثربخش تر است. بدون آموزش، افراد انرژي و وقت زيادي را از دست مي دهند، مساله اي كه در جهان پرشتاب و رقابتي امروز جايي ندارد.
هدف هاي آموزش سواد اطلاعاتي را مي توان از تعريفهايي كه در باره آن ارائه شد استنباط كرد. هدف كلي و غايي، توانمندسازي افراد براي دسترسي به اطلاعات و استفاده از آن است. در عين حال، به صورت خاص، آموزش سواد اطلاعاتي در پي تحقق هدفهاي زير است:
الف. اطمینان از این که افراد بتوانند به طور مستقل نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص داده و مطرح کنند، به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا کنند، اطلاعات به دست آمده را ارزیابی و سپس استفاده کنند،
ب. اطمینان از این که افراد بتوانند مهارتهای تفکر انتقادی و تحلیلی را در مورد استفاده از منابع اطلاعاتی بیاموزند،
ج. اطمینان از این که افراد بتوانند به جای استفاده از شیوه آزمون و خطا، روش های لازم برای کسب هر یک از مهارتها را بیاموزند،
د . اطمینان از این که افراد قادر باشند هر مرحله از فرایند نیازشناسی، جستجو، بازیابی، مکان یابی، ارزیابی، سازماندهی و ادغام اطلاعات را با دیدگاهی انتقادی مورد توجه قرار دهند،
ه. اطمینان از این که افراد از حقوق استفاده از اطلاعات آگاه باشند، آن را رعایت کنند و اجازه ندهند دیگران به آن بی توجه باشند،
و. اطمینان از این که افراد بتوانند به صورت خودفراگیر بیاموزند.

نقش کتابداران در توسعه سواد اطلاعاتی
بدون ترديد، كتابداران بنا به دلايلي موجه ترين افراد براي آموزش سواد اطلاعاتي به شمار مي روند. سازماندهي و اشاعه اطلاعات از فعاليتهاي اصلي حرفه كتابداري است و در طول تاريخ، تجربه هاي سودمندي را در مورد منابع اطلاعاتي، ارزيابي منابع، سازماندهي و اشاعه اطلاعات و نيز در باره استفاده كنندگان، نيازها و رفتارهاي آنان كسب كرده است. اين تجربه ها اكنون به صورت دانش عمومي در اختيار كتابداران است. بنابراين، آنها مي دانند چه تحولاتي در محيط اطلاعاتي رخ داده و استفاده كنندگان به چه نياز دارند. آنها بر اساس تجربه و پژوهش دريافته اند كه چه كساني به چه نوع آموزشی نياز دارند و چه شيوه ها و ابزارهايي براي آموزش افراد مختلف مناسب تر است. بر اساس نظر کرایست (1365)، شالوده نظری علم کتابداری آموزش است. این آموزش نه تنها به زیر ساختهای ذهنی کاربران توجه دارد و بر دانش آنها می افزاید، بلکه به توانمندی آنها در کسب دانش نظر دارد. بر خلاف آموزش سنتی، در آموزش کتابداران آموزش بیننده و تعامل او با اطلاعات را مرکز توجه خود قرار می دهند. نگاهي به فعاليتها و برنامه هاي متنوع كتابخانه ها در توسعه سواد اطلاعاتي به خوبي نشان مي دهد كه حرفه كتابداري تا چه حد و چگونه در اين زمينه اقدام كرده است. تعداد و حجم همايشهاي برگزار شده و نيز گستره پژوهشهاي كتابداران به ويژه در سالهاي اخير مي تواند نشان دهنده رويكرد اين حرفه نسبت به آموزش سواد اطلاعاتي باشد. از جمله اين فعاليتها، تشکیل کمیته های سواد اطلاعاتی در انجمن های کتابداری و برگزاری همایشهای تخصصی در کشورهای مختلف مي باشد. به برخی از فعالیتهای این انجمنها در بخش تاریخچه اشاره خواهد شد.
برای درک بهتر رابطه دانش و مهارت کتابداران با نیازهای فراگیران سواد اطلاعاتی می توان مقایسه زیر را میان مهارتهای مورد نیاز باسوادان اطلاعاتی و مهارتهای کتابداران انجام داد. نتیجه این مقایسه بر این نکته تأکید دارد که در میان سایر حرفه ها، کتابداری به دلیل حوزه کاری خود موجه ترین حرفه برای برنامه ریزی و اجرای برنامه های آموزش سواد اطلاعاتی است:

جدول (1): جدول تطبیقی مهارتهای باسوادان اطلاعاتی و مهارتهای حرفه ای کتابداران

مهارتهای لازم برای باسوادان اطلاعاتی مهارتهای حرفه ای کتابداران



1. تشخیص نیاز اطلاعاتی 1. تشخیص نیاز اطلاعاتی از مهم ترین فعالیتهای کتابداران در بیشتر کارکردهای تخصصی، مانند مجموعه سازی، سازماندهی، ارائه خدمات و اشاعه اطلاعات است. در هر جزئی از فرایند کار، کتابداران به طور ذهنی، خود را به جای کاربران قرار می دهند و تلاش می کنند تا نیازهای آنان را با طرح پرسش تشخیص دهند و آنها را اساس کار خود قرار دهند. انجام پژوهشهای فراوان در این باره و نیز رفتارهای اطلاع یابی کاربران، دانش لازم در مورد تشخیص نیاز کاربران را در دسترس کتابداران قرار داده است.



2. تدوین راهبردهای جستجو 2. بخش مهمی از کار کتابداران به ویژه کتابداران مرجع، کمک به کاربران در تدوین فرمول جستجو چه در نظامهای دستی و چه نظامهای رایانه ای می باشد. کتابداران به دلیل آگاهی از شیوه نمایه سازی، فهرستنویسی یا سازماندهی اطلاعات دانش مناسبي در مورد شیوه های جستجوی اطلاعات، دارند و به همین دلیل توانسته اند به منزله میانجی نقش مؤثری در بازیابی اطلاعات ایفا کنند. همچنین، "تدوین راهبردهای جستجو" در برخی درسهای مقاطع مختلف کتابداری مورد توجه است.

3. دسترسی به اطلاعات 3. آشنایی با انواع نظامها و شیوه های رده بندی منابع اطلاعاتی در مخزن کتابخانه ها یا دسته بندی اطلاعات، که در درسهای فهرستنویسی، نمایه سازی و نیز مرجع در مقاطع مختلف آموزش داده می شود. اين درسها راههاي دسترسي به اطلاعات را به كتابداران مي شناساند .

4. ارزیابی اطلاعات و منابع اطلاعاتی 4. ارزیابی اطلاعات و منابع اطلاعاتی در درسهای گوناگون دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد (مانند مجموعه سازی و مرجع) و به طور عملی در گزینش منابع در محیط کار مورد توجه است.


5. سازماندهی اطلاعات کسب شده 5. سازماندهی اطلاعات از درسهای مهم مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و نیز از فعالیتهای اصلی و روزمره کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی است. حرفه کتابداری راهها و روشهای بسیاری را در زمینه سازماندهی انواع منابع اطلاعاتی ایجاد کرده است.

6. کاربرد تفکر انتقادی 6. بیشتر فرایندهای کاری در حرفه کتابداری با استفاده از مهارت تفکر انتقادی صورت می گیرد: مانند نقد، بررسی و گزینش منابع اطلاعاتی، تحلیل پرسش و تعیین راهبرد جستجو، تحلیل نظامهای اطلاعاتی، ارزیابی میزان ربط در بازیابی اطلاعات، ...
آگاهی از مسائل اقتصادی، حقوقی و اجتماعی مرتبط با کاربرد اطلاعات
اهمیت حقوق پدید آور و مسائل حقوقی ناشی از عدم رعایت آن، از مواردی است که در درس مجموعه سازی مورد توجه است.




صفحه اول
کتابهاي کتابداري و اطلاع رساني
درباره نشر کتابدار
مجله الکترونيکی کتابدار
سايتهاي ضرورري
فروشگاه الکترونيکي کتابدار
دوره هاي آموزشي کتابدار
پايگاه اطلاعاتي کتابدار
تماس با نشر کتابدار

 

کليه حقوق اين سايت برای نشر کتابدار محفوظ می باشد

Copyright 2002 Nashre Ketabdar All rights reserved.

Viagra is used for the treatment of erectile dysfunction in men and you can buy viagra online from some genuine online drug stores. Cialis is also an alternative for this problem and you can also buy cialis online. casino online provides you with the best possible price for these medications.