|
شاپا ) ISSN) و موارد استفاده از آن |
|
|
|
نويسنده (گان) : فاطمه آسیان، کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی |
چکيده :در اين مقاله تاريخچه شاپا در ايران و تفاوت شاپا و شابک و ميزان استفاده از شاپا برای مجلات فارسی مطرح می شود. همچنین سعی شده است به مزايای استفاده از شاپا در کتابخانه و چگونگی استفاده از شاپا به عنوان وسيله ای بين المللی برای بارکدگذاری مجلات و استفاده از آن برای وبلاگ ها نیز پرداخته است.
|
|
متن مقاله :شاپا چيست ؟
پيایندها به طور کلی شامل مجلات چاپی و الکترونيکی، سالنامه ها و روزنامه ها و فروست های تک نگاشتی و غیره هستند. به طور کلی پيایندها انتشار نامحدودی دارند و تناوب آنها به صورت منظم است.
شاپا يا شماره استاندارد بين المللی پيايندها يک وسيله دستيابی بين المللی پيايندها می باشد. اين شماره هشت رقمی است که رقم هشتم آن به عنوان رقم کنترل محسوب می شود.
تاريخچه شاپا
مرکز بين المللی ISSN در نوامبر 1972 يعنی 16 آبان سال 1351اعلام موجوديت کرد. چون در آن زمان هنوز مرکزی ملی برای اخذ شاپا در ايران وجود نداشت اولين مجلاتی که شماره شاپا گرفتند از مرکز بين المللیISSN در پاريس درخواست شماره کردند. عنوان اين مجلات 1_راهنمای مجله های ايرانی 2_ انجمن کتابداران ايران بود. بعد از آن تاريخ در سال 1353 ايران از دفتر بين المللی در پاريس درخواست مرکز ملی برای تعيين شماره شاپا کرد. تا اينکه در سال 1362 کتابخانه ملی ايران مسوليت تعيين شماره شاپا را برای پيایندها بر عهده گرفت و در سال 1380 مجلس با تأسيس اين مرکز ملی در کتابخانه ملی موافقت کرد و تا کنون فقط 138 مجله در ايران دارای شماره شاپا هستند که اين تعداد در برابر تعداد مجلاتی که در کشور منتشر می شوند بسيار اندک است و کوشش بسياری در جهت استفاده بيشتر و روز افزون تر از اين شماره می طلبد. يکی از راهکارهايی که می تواند در اين زمينه بسيار موثر واقع شود تماس با ناشران مجلات و توجيه آنها در مورد مزايای استفاده از اين شماره بين المللی می باشد. که اين مورد فقط با توجه بيشتر مسولين و کتابداران عملی می شود.
کتابخانه ملی طبق تعهداتی که با مرکز بين المللی ISSN در پاريس دارد، موظف است در فواصل زمانی معين اطلاعات کتابشناختی مجلاتی که دارای شماره شاپا هستند را برای اين مرکز ارسال دارد. 70 مرکز ثبت ISSN در سطح ملی در دنيا وجود دارد که مسوليت تعيين شماره ISSN برای مجلاتی که در کشورهای مربوطه منتشر می شوند بر عهده دارند.
مزايای استفاده از شاپا
با توجه به اينکه پيايندها حاوی مقالات روزآمد می باشند و اولين اطلاعات و اکتشافات دانشمندان و محققان به صورت مقاله در اين مجلات چاپ می شوند وجود يک وسيله دستيابی راحت برای شناسايی آنها از مدتها پيش احساس می شده است. توسعه دانش بشری در رشته ها ی مختلف و پيدايش گرايش های گوناگون باعث افزايش تعداد مجلات با عنوان های مختلف و گاه يکسان شده است به همين علت استفاده از شاپا به عنوان يک وسيله بازيابی و دستيابی بين المللی به پيايندها ضروری است.
استفاده از شاپا دارای مزايايي است که در زير ذکر می شود:
1- در کتابخانه ها به خصوص در بخش مجموعه سازی باعث راحت تر شدن و دقيق تر شدن سفارشات می شود، چون استفاده از يک شماره خاص که به هر عنوانی فقط يک شماره داده می- شود باعث اطمينان از صحت عنوان آن سفارش برای کارگزار می شود.
2- استفاده ديگر آن در کتابخانه ها اين است که به عنوان يک شناساگر اساسی در آسان کردن کنترل موجودی دوره های کامل مجلات می توان استفاده کرد.
3- از شماره شاپا می توان برای آسان کردن ثبت اطلاعات کتابشناختی استفاده کرد.
4- از شاپا می توان به عنوان يک وسيله برای ارجاعات کتابشناختی و آسان کردن خدمات نمايه ای و چکيده ای پيايندها استفاده نمود.
5_اگر ناشران دارای شاپا باشند نام پيايندی که آنها منتشر می کنند در دفتر بين المللی پيايندها ثبت می شود.
محل چاپ شاپا
با توجه به اينکه اين شماره به عنوان يک شماره بين المللی محسوب می شود محل چاپ آن نيز بايد در تمام پيايندها يکسان باشد تا دستيابی به آن راحتتر شود.
طبق توافق بين المللی طرز چاپ شاپا به صورت زير است: ISSN 0000_0000
1- ابتدا عبارت ISSN چاپ شود و بعد به دنبال آن يک فاصله گذاشته می شود.
2- بعد اولين چهار رقم نوشته می شود.
3- يک خط تيره گذاشته می شود.
4- چهار رقم بعدی نوشته می شود.
البته اين فرم چاپی هيچ مفهوم خاصی ندارد؛ اما باعث راحتتر خواندن شماره می شود.
شماره شاپا بايد گوشه سمت راست مجلات چاپی چاپ شود. وجود يک محل خاص برای چاپ شماره باعث بازيابی راحتتر شماره می شود ولی متاسفانه در ايران هنوز يک دستی در اين مورد وجود ندارد. در مورد مجلات الکترونيکی شماره شاپا بايد در صفحه نمايش يا در هر محلی که عنوان و ناشر و طرز اشتراک مجله مشخص می شود آورده شود.
فرق شاپا و شابک
1- شاپا در تمام تيراژهای يک مجله يکسان است و در هر شماره پيايندها تغيير نمی کند. در حالی که در مورد شابک برای هر جلد کتاب بايد يک شماره جديد تعيين شود.
2- شماره شابک شامل ده رقم است که رقم آخر آن به عنوان رقم کنترل است و اين شماره از چهار قسمت تشکيل شده است که هر بخش آن نشان دهنده يک خصوصيت است. ولی شاپا شامل هشت رقم است که رقم هشتم آن به عنوان رقم کنترل می باشد و فقط مشخص کننده عنوان مجله است و هيچ کدام از خصوصيات ناشر را نشان نمی دهد.
يک تفاوت اساسی بين شاپا و شابک وجود دارد اين است که شابک يک وسيله شناسايی برای ناشر است در حالی که شاپا هيچ نشانی از ناشر نمی دهد. حتی در مواردی که مسئوليت انتشار يک مجله را ناشر ديگری بر عهده می گيرد در صورتی که عنوان مجله تغيير نکند شماره شاپا هم تغيير نمی کند.
شاپا و وبلاگ
قبل هر از چيزی بهتر است تعريفی از وبلاگ داشته باشيم. به نقل از فرهنگ تشریحی اصطلاحات کامپیوتری وبلاگ عبارت است از" يک نوع سايت که محتوی آن به طور مرتب برای منعکس کردن اهداف ميزبان سايت به روز رسانده می شود. اين اطلاعات اغلب به صورت ژورناليستی هستند و نشانگر عناوين مهم خبرها و اطلاعات سايت های وب ديگر می باشند و از نقطه نظر مشخص بيان می شوند. "
طبق قواعد فهرست نويسی انگلو امريکن وبلاگ ها جزو پيايندها محسوب می شوند و بايد برای آنها شماره شاپا مشخص شود. طريقه ثبت و استفاده از اين شماره به همان طريقی است که در مورد مجلات انجام می شود.
شاپا و باركدگذاري مجلات
در کشور ما همانند بسياری از کشورهای ديگر برای کالا و اجناس از سوی مرکز ملی شماره گذاری کالا و بازرگانی که اين مرکز نيز زير نظر مؤسسه مطالعات و پژوهش ملی بازرگانی است، بارکدی به هر يک از اجناس داده می شود که اين شماره مطابق با استاندارد EAN است. با وجود این شماره می توان از پویشگر (اسکنر) در فروشگاهها استفاده کرد.که موجب صرفه جویی در وقت و دقت در فروش محصولات می شود. اين استاندارد 13 رقمی است که 3 رقم اول آن مشخص کننده نام کشور می باشد. شماره ای که به ايران تعلق گرفته 626 است. به وسيله اين شماره می توان نام کشور توليد کننده کالا را به راحتی تشخيص داد. 4رقم بعدی نام سازمان يا شرکت توليد کننده محصول را مشخص می کند و 5 رقم بعدی کد محصول است که توسط سازمان يا شرکت توليد کننده مشخص می شود و رقم آخر آن رقم کنترل است. از طرف موسسه بين المللی EAN که مقر آن در بلژيك است، شماره 977 به عنوان شماره استاندارد بين المللی پيايندها در نظر گرفته شده است. بنا به اين تصميم تمام پيايندها در نقاط مختلف جهان بايد دارای بارکدی باشند كه با شماره 977 شروع شود مطابق با آنچه كه در تصوير نشان داده شده است.
طريقه به دست آوردن شماره بارکد برای مجلات به اين صورت است: به عنوان مثال شماره شاپا مجله مورد نظر4568_0123 می باشد:
1- اولين سه رقم به دلايلی که در بالا ذکر شد بايد 977 باشد.
2- هفت رقم اول شماره شاپا بايد بدون تغيير ذکر شود؛ يعنی در اين مثال بايد شماره 8921156 بعد از 977 ذکر شود.
3- دو رقم بعدی مشخص کننده قيمت است که در مورد پيايندها هميشه به جای قيمت صفر گذاشته می شود.
4- رقم سيزدهم رقم کنترل استاندارد EAN است که به روش خاصی به دست می آيد.
با توجه به اينکه استفاده از بارکد دارای مزايای زيادی است و مشخص ترين اين مزايای اين است که مجلات دارای بارکد بايد مطابق با استانداردهای تعيين شده به چاپ برسند اميد است در آينده با برقراری تماس با مقامات وابسته و ناشران اقداماتی در جهت استانداردسازی و استفاده از بارکد برای مجلات انجام شود. شايان ذکر است که موسسه استاندارد تحقيقات صنعتی ايران استانداردهای زير را که مربوط به اسناد و مدارک است در دست تدوين دارد:
1- شماره گذاری سريال استانداردهای بين المللی (ISSN)
2- آمارهای طبقه بندی شده بين المللی کتابخانه (شابکا)
3- شماره شناسايی بين المللی آثار صوتی- تصويری
4- کدهای نشان دهنده اسامی اسناد
5- شناسنامه استاندارد بين المللی جهت کتابخانه ها و سازمان های مربوطه
منابع
1-http://www.issn.org
2-http://fawny.org/issn/?issn
3-http://www.adams1.com
4-http://www.nlai.ir
5-فرهنگ تشریحی اصطلاحات کامپیوتری :هیئت مولفان و ویراستاران شرکت مایکروسافت ؛مترجم فرهاد قلی زاده نوری._تهران :آذر،کانون نشر علوم ،1383
|
|
|
|